سفر کارمندی و کارگری: سفر به سیستان و بلوچستان ، شرف خانه ی مردان جهان تا محشر

پاراف سفر کارمندی و کارگری: سفر به سیستان و بلوچستان ، شرف خانه ی مردان جهان تا محشر : سرزمين اساطيري سيستان و بلوچستان از دو ناحيه شمال و جنوب تشکيل شده‌است.

سيستان امروزي که قسمت شمالي استان را در برمي گيرد، در کتاب اوستا، يازدهمين سرزميني است که «اهورامزدا» آفريده. همچنين زادگاه رستم دستان قهرمان حماسي شاهنامه فردوسي مي‌باشد. تاريخ نگاران سيستان را به گرشاسب، يکي از نوادگان کيومرث نسبت داده‌اند. نام سيستان از نام اقوام آريايي « سکا» اخذ شده‌است. «سکاها» در حدود سال ۱۲۸ قبل از ميلاد، سيستان را به تصرف خود در آورده و در پهنه آن استقرار يافته‌اند. «نيمروز» نام ديگر سيستان است. همچنين بناي بيشتر شهرهاي سيستان را به پهلوانان اسطوره‌اي ايران چون زال، سام و رستم نسبت داده‌اند. زماني سيستان جزو متعلقات دولت ساساني به شمار مي‌آمد که به دست اردشير بابکان فتح شد و در سال ۲۳ هجري قمري، مسلمانان عرب اين سرزمين را فتح کردند.اولين فرمانرواي معروف ايراني اين سرزمين بعد از اسلام، «يعقوب ليث» صفاري بود. بعد از صفاريان، سامانيان، غزنويان و سلجوقيان نيز هريک، مدتي در اين سرزمين فرمان رانده‌اند.

بلوچستان امروزي که ناحيه جنوبي استان را تشکيل مي‌دهد، در قديمي‌ترين اسناد تاريخي به اسم «مکا» مشهور بوده و در نوشته‌هاي هرودت تاريخ نگار يوناني از آن به عنوان «گدروزيا» ياد شده‌است.به دنبال سقوط هخامنشيان توسط اسکندر مقدوني (۲۳۰ پ- م) وي مسير بازگشت خود از هند را «گدروزيا» انتخاب کرده‌است. پس از ساسانيان توسط اعراب مسلمان، در زمان خليفه دوم، اکثر مردم اين سرزمين بلافاصله به اسلام گرويدند.از زمان ساسانيان به بعد اين سرزمين همواره جزيي از ايران محسوب مي‌شد تا اينکه با دخالت بريتانيا در قرن نوزدهم ميلادي عملاً به دو بخش غربي و شرقي تقسيم شد. از اين به بعد بلوچستان مانند ساير ايالت‌ها و ولايت‌هاي کشور حکومت خان خاني داشت تا در سال ۱۳۰۷ ه.ش پس از شکست دوست‌محمدخان بارکزائي قدرت حکومت مرکزي در اين خطه تثبيت شد.
چنين آراسته جايي تو را هر لحظه اي گويان
کجا شد رخشت اي رستم، بيا تا سيستان بيني (قوامي رازي)

استان سيستان و بلوچستان با وسعتي حدود 187502 كيلومتر مربع، در جنوب شرقي ايران واقع شده است. اين استان پهناور در سمت شرق با كشور پاكستان 900 كيلومتر و با كشور افغانستان 300 كيلومتر مرز مشترك و در جنوب با درياي عمان به طول تقريبي 270 كيلومتر مرز آبي دارد. اين استان از شمال و شمال غرب با خراسان جنوبي و از غرب با استان کرمان و هرمزگان همجوار است. استان سيستان و بلوچستان به لحاظ وسعت از بزرگ ترين استان هاي كشور به حساب مي آيد. اين استان از دو ناحيه تشكيل يافته كه از لحاظ طبيعي با يكديگر كاملاً متفاوتند.

ناحيه سيستان با 8117 كيلومتر مربع وسعت، در قسمت شمالي اين استان قرار داشته و حوزه مسطح و مسدودي است كه از آبرفت هاي دلتاي قديمي و فعلي رود هيرمند تشكيل شده است. ناحيه بلوچستان به مساحت 179385 کيلومتر مربع، منطقه وسيع كوهستاني است كه حد شمالي آن كوير لوت و حد جنوبي آن درياي عمان است. مرزهاي طولاني آبي و خشكي استان با كشورهاي افغانستان، پاكستان و كشورهاي حوزه خليج فارس، موقعيت ويژه اي را به آن بخشيده و سبب ايجاد شرايطي خاص شده است. چندگانگي و تنوع مذهبي، گويشهاي مختلف و نمود تعلقات قومي و قبيلهاي و استقامت و سخت کوشي مردم از ديگر ويژگيهاي اجتماعي اين استان است.

سيستان خانه مردان جهان است و بدوست
شرف خانه ي مردان جهان تا محشر (فرخي)

بنا به به سر شماري سال 1375 جمعيت استان بيش از يک مليون و هفتصد هزار نفر بوده که با توجه به وسعت استان از لحاظ جمعيتي اين استان بعد از سمنان کم تراکم ترين استان کشور است. از لحاظ شهر نشيني نيز اين استان با متوسط کشور تفاوت هايي دارد و بيشتر جمعيت استان (54%) در روستاها زندگي مي کنند.

در مطالعات زمين شناسي، منطقه شرق ايران را معمولا به عنوان يك واحد مستقل بررسي ميكنند. اين منطقه در اواخر دوران سوم زمينشناسي در اثر جنبش هاي كوه زايي از دريا جدا شده است. قسمت جنوبي استان (مكران) يكي از مناطق در حال فرونشستن تدريجي است بر همين اساس پوسته اقيانوس هند با شيب بسيار تندي در زير اين منطقه به داخل زمين فرو ميرود كه يكي از علت هاي بوجود آمدن گِل افشانها و چشمه هاي آب معدني فراوان در اين منطقه است. ارتفاعات استان سيستان و بلوچستان به دوران دوم و سوم زمين شناسي تعلق دارد و سنگ هاي آن اغلب آهكي و گچي است.

منطقه سيستان و بلوچستان با توجه به موقعيت جغرافيايي، از يك طرف تحت تأثير جريان هاي جوي متعدد مانند “جريان بادي شبه قاره هند” و به تبع آن باران هاي موسمي اقيانوس هند است و از طرف ديگر تحت تأثير فشار زياد عرض هاي متوسط قرار دارد كه گرماي شديد مهم ترين پديده مشهود اقليمي آن است. در وضعيت هواشناسي اين منطقه بادهاي شديد موسمي، طوفان شن، رگبارهاي سيل آسا، رطوبت زياد و مه صبحگاهي پديده هاي قابل توجه است. اين استان تابستان هاي گرم و طولاني و زمستان هاي كوتاه دارد. از آنجا كه حداقل دما ندرتا به صفر درجه سانتيگراد مي رسد، رويش گياه در اراضي آبي تقريبا در تمام طول سال ادامه دارد. عمده بارندگي در زمستان صورت مي گيرد. اين ناحيه دو فصل متمايز زمستان با درجه حرارت معتدل و خنك در ماه هاي آذر، دي و بهمن و تابستان گرم در بقيه ماه هاي سال دارد. در تمام شهرهاي استان حداكثر دماي سالانه، بالاي چهل درجه سانتيگراد گزارش شده است. ميانگين حداقل دماي سردترين ماه سال بين حدود دوازده تا سيزده درجه سانتيگراد متغير است. سردترين شهر استان، زاهدان و گرمترين شهر آن ايرانشهر است. در نواحي ساحلي درياي عمان بنا به تحقيق آنوبانيني، به علت رطوبت ناشي از مجاورت با دريا، آب و هواي گرم با رطوبت بيشتري همراه است.

بارندگي در استان عمدتاً در ماه هاي زمستان صورت ميگيرد و ميزان متوسط ساليانه آن حدود هفتاد ميليمتر و بسيار نامنظم است. بيشترين نزولات جوي، در شهرستان هاي خاش و زاهدان و كمترين مقدار در شهرستان زابل روي مي دهد. ميزان متوسط رطوبت نسبي در سواحل درياي عمان، حدود هفتاد تا هشتاد درصد در دي ماه است؛ که در تابستان كاهش مي يابد.

سيستان و بلوچستان يادآور سرزمين پهلوانان اسطوره اي ايران (رستم، سهراب، زال و…) است و اين سرزمين يل پرور مهد بسياري از اسطوره هاي ايراني بوده و کمتر ديرين نامه ايست که نامي از اين سرزمين نبرده باشد. نام اين سرزمين بارها در شاهنامه فردوسي آمده است:

بياراسته سيستان چون بهشت
گلش مشک سارا بُد و زر خشت (شاهنامه فردوسي)

سيستان و بلوچستان در تمام دوره‎هاي تاريخي از اهميت ويژه‎اي برخوردار بوده است. تشکيل اولين حکومت مستقل ايراني بعد از اسلام، توسط يعقوب ليث صفاري در 248 ه. ق. تسخير سيستان توسط مغول ها در سال 662 ه. ق. حمله وحشيانه تيمور لنگ به سيستان و قتل عام مردم آن در سال 785 ه. ق. از مهمترين اتفاقاتي است که تاريخ پر فراز و نشيب اين استان در دوره اسلامي به خود ديده است. به نظر آنوبانيني در ميان اين حوادث تشکيل حکومت صفاريان توسط يعقوب ليث در تاريخ ايران داراي بيشترين اهميت است. صفاريان همانگونه که ادوارد براون ذکر مي کند: “مايه ي تجديد حيات ملي ايران بودند و حقي که اين دودمان از اين رهگذر بر گردن ايران دارند کم نبوده است.” يعقوب ليث داراي اعتقادات شديد شيعي بوده است و شايد يکي از عوامل گسترش مذهب شيعه در منطقه سيستان نيز وجود همين حکومت باشد.

ناگه به فر ايزدي از بيشه شد پديد
يعقوب ليث شير بيابان سيستان (ملک الشعراي بهار)

صفاريان که بسيار ميهن دوست بوده اند و به زبان فارسي علاقه اي تام داشته اند، بر فرهنگ و ادبيات ايران بسيار تاثير گذار بوده اند؛ به نحوي که اولين شاعران ايراني که اشعاري از آنان در دست است؛ همچون محمد وصيف سگزي، بسام کورد سيستاني و محمد مخلد سيستاني؛ از ميان سيستانيان و دربار صفاري بوده اند. از ميان شعراي بزرگ ايران نيز مي توان از فرخي سيستاني؛ صاحب قصيده مشهور “کاروان حله”؛ نام برد که يکي از مفاخر شعر پارسي به شمار مي آيد.

من قياس از سيستان آرم که آن شهر من است
وز پي خويشان ز شهر خويشتن دارم خبر (فرخي)

منطقه سيستان و بلوچستان در طول تاريخ، معبر و گذرگاهي ميان شرق و غرب بوده و به همين دليل تركيب قومي آن نيز همواره در معرض تغيير، تحول و دگرگوني بوده است. مهم ترين محصول منطقه سيستان و بلوچستان؛ گندم است كه درصد قابل توجهي از زمين‎هاي زير كشت را به خود اختصاص داده و صنايع آن نيز در اطراف شهرهاي بزرگي چون زاهدان قرار گرفته است. شيوه هاي مختلف معيشت و زندگي، موسيقي سنتي و زيبا، صنايع دستي هنرمندانه و جذاب، آثار تاريخي و معماري کم نظير، شهرهاي باستاني چون شهرسوخته که با قدمت بيش از 3000 سال قبل ازميلاد؛ بيگمان روزگاراني دراز يكي از مهمترين مراكز شهرنشيني آسيا در عصر مفرغ بوده، به همراه جلوه هاي طبيعي هچون ساحل درياي مکران (عمان)، منطقه آزاد چابهار، درياچه مشهور و مذهبي-اسطوره اي هامون، سيستان و بلوچستان را به يکي از استان هاي جذاب ايران در زمينه گردشگري تبديل کرده است.

روي هامون سبز، چون گردون ناپيدا کران
روي صحرا ساده، چون درياي ناپيدا کنار (فرخي)

پوشش گياهي اين استان بسيار پراكنده و “لك هاي” است و به علت كمي بارندگي، فرسايش خاك، سيلاب و مصرف بيرويه اغلب پراكنده اند. مراتع استان نيز به دليل كمي بارش و محدود بودن خاك وضع مطلوب ندارند. از گونه هاي گياهي مناطق شمال استان: بادام کوهي، بنه، تاغ و گز و گونه هاي گياهي مناطق جنوبي کهور ايراني، کلير، چگرد، چش و کنار را مي توان نام برد.ويژگي هاي جمعيتي استان عمدتا از نوع قومي و طايفه ي است و مردم علاوه بر زبان فارسي از دو گويش سيستاني (زابلي) و بلوچي استفاده مي كنند.