عامل کوچ نخبگان نباشیم!

عامل کوچ نخبگان نباشیم!

پاراف عامل کوچ نخبگان نباشیم! : مهاجرت یا به قول بعضی‌ها فرار مغزهای ایرانی از کشور در سالهای گذشته به قدری بود که مجله نیوزویک هم گزارشی در این باره منتشر کرد. در بخشی از این گزارش آمده است: «مسئولان واحد مهندسی برق دانشگاه استنفورد با گروهی از دانشجویان خارجی مواجه شدند که بالاترین نمرات را در آزمون سخت دکترای این رشته به دست آورده بودند. به گفته یکی از مسئولان آن دانشگاه، این دانشجویان از یک دانشگاه امریکایی یا دیگر مؤسسات آموزشی نیامده بودند، بلکه اکثر آنها ایرانیانی بودند که از دانشگاه صنعتی شریف فارغ‌التحصیل شده بودند. موضوعی که البته دکتر سعید سهراب‌پور رئیس بنیاد ملی نخبگان هم به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: مهاجرت در بین دانشجویان فنی و مهندسی بیشتر از دیگر رشته‌ها است.

به گزارش پاراف به نقل از ایران، او همچنین تأکید می‌کند: «آمار دقیقی از مهاجرت نخبگان وجود ندارد. اما در دوره‌هایی این مهاجرت بیشتر و در دوره‌هایی نیز کمتر بوده است. با این حال طبق آمارهای سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی پدیده مهاجرت نخبگان در هشت سال دولت نهم و دهم رشد چشمگیری داشته است. در آن سالها دولت نه تنها تلاش جدی برای مهار آن نکرد بلکه حتی دولتمردان منکر وجود موضوعی به نام فرار مغزها بودند. با این حال با روی کار آمدن دولت یازدهم خواسته دانشگاهیان از رئیس جمهوری چاره اندیشی برای حفظ و نیز بازگشت نخبگان به کشور بود.

سال 91 هفته نامه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی گزارشی منتشر کرد که بر اساس آن، ۹۰ نفر از ۱۲۵ دانش‌آموزی که طی سه‌سال منتهی به این تاریخ در المپیادهای جهانی رتبه کسب کرده بودند، در دانشگاه‌های امریکا تحصیل می‌کردند. در این گزارش آمده بود که درصد قابل توجهی از این نخبگان برای زندگی دائم هرگز به ایران بر‌نمی‌گردند. همچنین سال پیش رضا فرجی دانا زمانی که هنوز عهده دار وزارت علوم بود، اعلام کرد: سالانه 150 هزارنفر برای تحصیل از کشور خارج می‌شوند.» آمارهای صندوق بین‌المللی پول هم نشان می‌دهد، سالانه بین 150 تا 180 هزار نفر از ایرانیان تحصیلکرده برای خروج از ایران اقدام می‌کنند. از سوی دیگر رئیس بنیاد ملی نخبگان هم می‌گوید بیش از 30 درصد از جمعیت نخبگان سال 65 تا 86 به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند.

مسئولان باید فکری برای بازگشت نخبگان می‌کردند. موضوع آنقدر کم اهمیت هم نبود که مسئولان دولت یازدهم بتوانند براحتی از کنار آن بگذرند. به همین علت مسئولان معاونت علمی ریاست جمهوری در همان روزهای شروع به کار دولت اعلام کردند که روند بازگشت نخبگان ایرانی به داخل کشور را هموارتر می‌کنند. از جمله آنکه در جلسه هیأت عالی جذب اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی، مقرر شد برای تشویق دانشجویان نخبه شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های خارج از کشور برای عضویت در هیأت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی، جایزه علمی به این افراد پرداخت شود و در صورتی که این افراد در رشته‌‌های جدید یا دانشگاه‌های شهرستان‌ها مشغول به خدمت شوند، کمک مالی به دانشگاه‌های پذیرنده این افراد نیز پرداخت خواهد شد.

همچنین بنیاد ملی نخبگان زمینه همکاری این افراد را با شرکت‌های دانش بنیان و پارک‌های علم و فناوری فراهم می‌کند. علاوه بر آن نخبگانی که برای طرح‌های تحقیقاتی می‌آیند حقوق یک استادیار را که معادل 5/3 میلیون تومان است دریافت می‌کنند. همچنین کسانی که به عنوان استاد مدعو به ایران می‌آیند با توجه به درجه علمی که دارند حقوق دریافت می‌کنند. همچنین کمک هزینه رفت و برگشت آنان نیز پرداخت می‌شود. علاوه بر آن نخبگانی که در طرح‌های تحقیقاتی شرکت می‌کنند اسکان آنها هم برعهده آن پایگاه علمی است.

بیکاری، سطح پایین درآمد استادان و نخبگان و کمبود امکانات تخصصی- علمی را از مهمترین علت‌های اینگونه مهاجرتها هستند.

مهاجرت جوانان ایرانی به کشورهای خارجی حتی در گزارش‌های صندوق بین‌المللی پول هم جایگاه بالایی پیدا کرده است. آنطور که مسئولان علمی کشور می‌گویند رئیس جمهوری در سفری که به نیویورک داشت، با تعدادی از نخبگان برای بازگشت به کشور صحبت کرد و البته برخی از نخبگان هم خودشان اعلام آمادگی کردند تا به کشور برگردند.

به گزارش پاراف، از سوی دیگر معاونت علمی ریاست جمهوری هم عزمش را جزم کرد تا تعدادی از نخبگان ایرانی را به کشور برگرداند آن‌طور که سورنا ستاری معاون علمی رئیس جمهوری می‌گوید: هدف، تنها سکونت نخبگان در کشور نیست بلکه ایجاد و گسترش همکاری بین‌المللی نخبگان داخل و خارج از کشور است. «به گفته ستاری، در شش ماهه اخیر امسال تعدادی از نخبگان برای بازگشت به کشور اعلام آمادگی کردند و مراحل آن هم‌اکنون در حال طی شدن است.

موضوعی که پرویز کرمی دبیر ستاد توسعه و فرهنگ علم، فناوری و اقتصاد دانش بنیان معاونت علمی ریاست جمهوری عنوان می‌کند و می‌گوید: «ما در دولت یازدهم یک سامانه متمرکز راه‌اندازی کردیم تا نخبگانی که به خارج از کشور رفته‌اند با ثبت‌نام در این سامانه زمینه بازگشت‌شان به ایران فراهم شود. البته کارگروه تخصصی برای بازگشت نخبگان به کشور در معاونت علمی ریاست جمهوری تشکیل شده است و برنامه‌هایی هم برای آنها در نظر گرفته شده است مثلاً عمده مشکل نخبگان انجام سربازی بود که آن را برطرف کردیم یا در شرکت‌های دانش بنیان امکانات ویژه در اختیارشان گذاشته‌ایم. او درباره انتقادات مطرح شده از سوی نخبگان درباره وضعیت پژوهشی کشور می‌گوید: نخبه‌هایی که معاونت علمی به کشور بازگردانده است وضعیت نسبتاً خوبی دارند. مشکل به پژوهشکده‌ها برمی‌گردد. البته باید به این موضوع هم دقت کرد که سهم پژوهش در بودجه کلان کشور کم است. شرکت‌های خصوصی هم علاقه‌ای به فعالیت پژوهشی ندارند.
البته ما تلاش خودمان را می‌کنیم تا نخبگان دلسرد نشوند و مشکلاتشان در ایران کمتر شود. ما معتقدیم کمک به نخبگان کمک به علم و فناوری کشور است. ارتباطاتمان را با نخبگان قطع نکردیم. حرف‌هایشان را می‌شنویم و برای تک تک ایده‌هایشان در پارک‌های علم و فناوری جایابی می‌کنیم. این‌طور نیست که آنها را رها کنیم. برخی از نخبگان که به کشور برگشته‌اند تمایل دارند همایش برگزار کنند ما به این موضوعات هم توجه کرده‌ایم.

از سوی دیگر دکتر سعید سهراب‌پور، رئیس بنیاد ملی نخبگان هم درباره رسیدگی به وضعیت نخبگان ایرانی که به کشور بازگشته‌اند می‌گوید: «در گذشته آمار مهاجرت مغزها بالا بود. ما در رشته‌های مهندسی و رایانه بیشترین آمار خروج را داشته‌ایم. بهترین دانشجویان ما از کشور خارج می‌شدند و بعد از مدتی هم علاقه‌ای به برگشت نداشتند.
حق هم داشتند شرایط کسب و کار و فعالیت اجتماعی برای آنها مهیا نبود یا شرایط تدریس در دانشگاه و عضو هیأت علمی شدن برای بسیاری از آنها سخت بود. به همین علت نخبگان ترجیح می‌دادند در کشوری که مهاجرت کردند بمانند. با این حال در سفری که در این دو سال رئیس جمهوری به نیویورک داشت با نخبگان ایرانی وارد مذاکره شد و توانست برخی از آنها را قانع کند که به کشور برگردند. هم‌اکنون تعدادی از این نخبگان که چند صد نفری هم هستند به کشور برگشته‌اند. برخی درپژوهشگاه دانشگاه شریف، پژوهشگاه رویان و تعدادی هم در پارک علم و فناوری پردیس مشغول به فعالیت شدند.

وی تأکید می‌کند: ما شرایط نخبگان ایرانی را همیشه بررسی می‌کنیم زیرا آنها زمانی که به کشور باز می‌گردند با نظام بوروکراسی و شرایط محیطی و فرهنگی ما آشنایی ندارند. البته من قبول دارم که امکانات ما در قیاس با سایر کشورها اندک است. ما همچنان با نخبگان خارج از کشور در تماسیم، اصراری برای بازگشت آنها نداریم از این منظر که پاسخ مطمئن و قطعی برای شرایط خوب فعالیتشان بعد از بازگشت به ایران نداریم اما فعلاً به همین رفت و آمدهای موقت و شرکت در کنفرانس‌ها، رضایت می‌دهیم. برای آن عده‌ای هم که برگشته‌اند تمام تلاشمان را می‌کنیم تا شرایط به نسبت خوب شود.