کارگران شب کار

قوانین و مقررات حمایتی از کارگران شب کار

پاراف قوانین و مقررات حمایتی از کارگران شب کار : کار کردن در شب، ساده نیست. باید آن را تجربه کرده‌ باشی تا بدانی که کار در شب، شب و روز کارگر را به هم می‌ریزد؛ صبح که خسته و کوفته به خانه باز می‌گردد، دیگر نه توان فعالیت دیگری را دارد و نه حوصله مصاحبت با همسر و فرزند را. در میان انواع فعالیت‌های کارگری، شاید کار در شب بیشترین آسیب را به جسم و روح کارگر وارد کند. هرچند شب‌کاری کارگران معمولاً حالت متناوب دارد و چرخشی است، اما گاه پیش می‌آید که کارگر، در فاصله میان دو شیفت کاری‌اش، اصلاً مجالی برای خوابیدن پیدا نمی‌کند. این مسئله، به ویژه در کارگاه‌هایی که تعداد کارگران، محدود و فاصله شیفت‌های کاری، کم است، بیشتر به چشم می‌آید. بنابراین، خیلی راحت می‌شود پس از چند سال اشتغال در کاری که دست‌کم بخشی از آن در شب انجام می‌شود، آثار پیری زودرس را در چهره کارگران دید.

بین حدود ساعت ۱۱ شب تا چهار صبح، برخی هورمون‌هایی که برای سلامت بدن بسیار ضروری هستند، در خواب شبانه ترشح می‌شوند و چنان‌چه فردی در این ساعات بیدار باشد، قطعاً این هورمون‌ها نمی‌توانند به طور مناسب در بدنش ترشح شوند. در برخی مشاغل مانند انتظامات و نگهبانی، فرد طی شیفت کاری خود، اصلاً نمی‌تواند بخوابد و این، زنگ خطری جدی برای سلامت یک کارگر شب‌کار است. به همین دلیل، کارگران شب‌کار، به صورت ویژه، نیازمند پشتیبانی و حمایت قانونی هستند.

خوشبختانه، قانون کار جمهوری اسلامی ایران، مسئله کار در شب را مورد توجه قرار داده و به جزئیات آن نیز، اشاره کرده‌است. بر اساس ماده ۵۳ این قانون، «کار روز، کارهایی است که زمان انجام آن، از ساعت ۶ بامداد تا۲۲ می باشد و کار شب، کارهایی است که زمان انجام آن بین ۲۲ تا ۶ بامداد قرار دارد.

کار مختلط نیز، کارهایی است که بخشی از ساعات انجام آن در روز و قسمتی از آن در شب واقع می شود.» کارهایی که در آنها ممکن است کارگر ناچار به شب‌کاری باشد، به دو دسته تقسیم می‌شوند: کارهای متناوب و کارهای نوبتی. کارهای متناوب به کارهایی اطلاق می‌شود که در آنها، حضور متوالی و پشت سر هم کارگر در کارگاه‌، الزامی نیست؛ بلکه کارگر موظف است در زمان‌های مشخصی از شبانه روز، در محل کار خود حضور یابد و انجام وظیفه کند. طبق تبصره ماده ۵۴، در کارهای متناوب، «فواصل تناوب کار در اختیار کارگر است و حضور او در کارگاه الزامی نیست.

در کارهای متناوب، ساعات کار و فواصل تناوب و نیز کار اضافی، نباید از هنگام شروع تا خاتمه، جمعاً از ۱۵ ساعت در شبانه روز بیشتر باشد. ساعت شروع و خاتمه کار و فواصل تناوب، با توافق طرفین و با توجه به نوع کار و عرف کارگاه تعیین می‌گردد.» با این حال، همان‌طور که قانون نیز اشاره کرده، زمان و نحوه فعالیت کارگر در کارهای متناوب، بیشتر بر مبنای عرف تعیین می‌شود. کار نوبتی یا «شیفتی» به کاری اطلاق می‌شود که «در طول ماه گردش دارد، به نحوی که نوبت‌های آن در صبح یا عصر یا شب واقع می‌شود.»

بیشتر کارگران شب‌کار، در مشاغلی مشغول فعالیت هستند که نوع زمانبندی برای حضور کارگر، به صورت شیفتی است. در کار شیفتی یا نوبتی، این کارفرماست که زمانبندی حضور کارگر را تعیین می‌کند. هرچند عُرفاً ، کارگران می‌توانند با هماهنگی یکدیگر، شیفت‌های کاری مورد نظر کارفرما را پُر کنند.

انواع کار نوبتی و تأثیر آنها در دستمزد

بر اساس ماده ۵۶ قانون کار، کار نوبتی یا شیفتی نیز به چهار دسته تقسیم می‌شود: ۱- کاری که در دو نوبت صبح و عصر باشد؛ ۲- کاری که در سه نوبت صبح، عصر و شب باشد؛ ۳- کاری که در دو نوبت صبح و شب باشد و ۴- کاری که در دو نوبت عصر و شب باشد. با توجه به شرایط کاری و به ویژه، در نظر گرفتن زمان فعالیت کارگر در شبانه روز، برای نوع اول، ۱۰ درصد، برای نوع دوم، ۱۵ درصد و برای نوع سوم و چهارم، ۵/۲۲ درصد فوق‌العاده «نوبت کاری» یا «حق شیفت» در نظر گرفته شده‌است.

به این معنا، که در ازای کار نوبتی و سختی‌های ناشی از آن، کارفرما موظف است درصدی از حقوق پایه کارگر را، که ممکن است ۱۰، ۱۵ یا ۵/۲۲ درصد باشد، به عنوان فوق‌العاده نوبت کاری به وی پرداخت کند. بدیهی است که در صورت اجرای طرح طبقه‌بندی مشاغل در کارگاه‌ و بالاتر بودن حقوق پایه کارگر از حداقل دستمزد تعیین شده در شورای عالی کار، ملاک عمل، حقوق پایه طرح طبقه بندی مشاغل خواهد بود. امتیاز دیگری که قانون‌گذار برای کارگرانی که به صورت شیفتی فعالیت می‌کنند، قائل شده، تخفیف ساعات کاری به ۱۷۶ ساعت، طی ۴ هفته، است.

لازم است اشاره کنیم که در کارهای غیرنوبتی، اگر کارگر، به هر دلیل، ناچار به کار در شب شود، افزون بر دستمزد ماهانه، مستحق دریافت ۳۵ درصد مزد بیشتر برای هر ساعت کاری است.

کارگران شب‌کار، به دلیل محرومیت از استراحت بهنگام و طبیعی، در معرض بیماری‌های روحی و جسمی قرار دارند. به نظر می‌رسد، این دسته از کارگران، مشمول ماده ۹۲ قانون کار باشند که بر اساس آن، «کلیه واحدهای موضوع ماده ۸۵ این قانون که شاغلین در آنها به اقتضای نوع کار، در معرض بروز بیماری‌های ناشی از کار قرار دارند، باید برای همه افراد مذکور پرونده پزشکی تشکیل دهند و حداقل سالی یک بار توسط مراکز بهداشتی درمانی از آنها معاینه و آزمایش‌های لازم را به عمل آورند و نتیجه را در پرونده مربوطه ضبط نمایند.» بنابراین، کارفرمایان موظفند نسبت به تشکیل پرونده برای کارگران شب‌کار اقدام کنند و بر اساس تبصره ماده ۹۲، «چنانچه با تشخیص شورای پزشکی نظر داده شود که فرد معاینه شده به بیماری ناشی از کار مبتلا یا در معرض ابتلا باشد ، کارفرما و مسئولین مربوطه مکلفند کار او را بر اساس نظریه شورای پزشکی مذکور بدون کاهش حق السعی ، در قسمت مناسب دیگری تعیین نمایند.»

با وجود پیش‌بینی این تمهیدات قانونی، کارگران شب‌کار به حمایت‌های بیشتری نیاز دارند. وضعیت شغلی این دسته از کارگران به گونه‌ای است که بسیاری از آنها از اشتغال به کار دوم، برای تأمین هزینه‌های خانواده، محرومند و در شرایط اقتصادی فعلی، فشار ناشی از افزایش قیمت‌ها و نیز رکود، بر آنها، بیش از کارگران فعال در سایر بخش‌هاست. از سوی دیگر، برخی از کارگران شب کار از همین امتیازات قانونی محدود نیز، محرومند و باید برای رفع این معضل، راهکارهای قانونی و اجرایی مناسبی طراحی و اجرا شود.