راه و رسم مهمان دوستی و مهمان نوازی

راه و رسم مهمان دوستی و مهمان نوازی

پاراف راه و رسم مهمان دوستی و مهمان نوازی : جمله معروفی است که بارها آن را شنیده ایم. می گویند مهمان حبیب خداست. اگر کسی آدم مهمان نواز باشد و در پذیرایی کسانی که به خانه اش آمدند شرایط ادب و احترام را به جای آورد، می گویند او فرد مهمان نوازی است. آدم های مهمان نواز در جامعه ایران یا جوامع دیگر به عنوان انسان های اجتماعی شناخته می شوند. اجتماعی بودن یکی از صفات جوامع انسانی است و هویت یک فرد به واسطه حضورش در اجتماع و تعاملاتی که با دیگران برقرار می کند شکل می گیرد. یکی از زمینه های این نوع تعاملات اجتماعی هم مهمان نوازی است. خیلی ها دوست دارند پیش دیگران به صفت مهمان نوازی شناخته شوند. پذیرایی از مهمان در همه جوامع کاری ستودنی و پسندیده است. در ایران اقوام مختلفی زندگی می کنند که یکی از ویژگی های مهم آنان پذیرایی از هر کسی است که به خانه یا کاشانه آنها وارد می شود و مدتی را در کنار آنها می گذراند.

مهمان نوازی مورد توجه ادیان الهی بویژه اسلام بوده و در سنت و سیره نبوی و علوی نمونه های فراوانی از پذیرایی شایسته از مهمان می توان یافت. تا آنجا که ورود مهمان به منزل را نشانه ای از رحمت خداوند می دانند. اسلام خانه ای را که مهمان داخل آن نشود و همچنین کسی را که از مهمان فراری است نکوهش کرده است.

اسلام خانه‌ای را که مهمان داخل آن نشود و همچنین کسی را که از مهمان فراری است نکوهش کرده است. مهمان دوستی در گذشته باستانی ایران هم جزو ویژگی های اخلاقی این سامان بوده است و حکایات فراوان تاریخی و ادبی در منابع متعدد در این باره وجود دارد.

در بسیاری از خانه ها، محلی را برای پذیرایی افراد در نظر می گیرند و به آن مهمانخانه می گویند. توجه به این سنت در همه معماری های قدیم و جدید ایرانیان قابل ردیابی است و تقریبا خانه ای یافت نمی شود که اتاق مهمان نداشته باشد.

به گزارش پاراف به نقل از جام جم، قبل از ورود مهمان، میزبان به نظافت خانه می پردازد و سعی می کند شرایط را برای ورود شخص تازه وارد از هر جهت مهیا کند. معمولا اعضای خانواده بهترین لباس را هنگام ورود مهمان می پوشند. مادر خانواده هم در تلاش است در حد امکان و توان غذای مطلوبی برای مهمان تهیه کند. هنگام ورود با چای یا شربتی از مهمان پذیرایی می شود و در حد توان میوه های فصل برای مهمان تهیه می شود. مهمان که رسید صاحبخانه به استقبال او می رود و موقع خداحافظی تا مسافتی مهمان را بدرقه می کند.

موقع خوردن، صاحبخانه قبل از مهمان دست به سفره غذا نمی برد و تا پایان غذای مهمان هم از خوردن دست نمی کشد تا مهمان به خاطر تنها ماندن در خوردن خجالت نکشد.

یکی از رسوم ایرانی ها تعارف چندباره به مهمان برای خوردن همه غذاهایی است که برای او آماده کرده اند. این رسم البته با شدت و ضعف هایی در نقاط مختلف ایران وجود دارد و حتی زمانی هم که مهمان میل چندانی به خوردن ندارد، گاهی مجبور می شود به خاطر رد نکردن تعارف میزبان چند لقمه بیشتر بخورد.

در کنار آداب مهمانی برخی از رفتارها هم شکل می گیرد که باعث پیوند و دوستی بیشتر می شود. مهمانی که در کنار سفره میزبان حاضر شود و از غذایی که صاحبخانه برای او آورده بخورد، در فرهنگ ایرانی باید حق سفره و حرمت آن را نگه دارد و در بسیاری از آداب و روابط اجتماعی خود نسبت به این احسان میزبان توجه داشته باشد. رعایت حق سفره در بسیاری از تعاملات اجتماعی نقش موثری ایفا می کند. در چنین مواقعی معمولا می گویند مهمان نمک گیر میزبان شده است و باید حق نمک را نگه دارد. به کسی که با وجود همه مهربانی های میزبان جوانب احترام را رعایت نکند می گویند او نمک خورده و نمکدان شکسته است. این عبارت که همواره به صورت ضرب المثل در فرهنگ عمومی استفاده می شود، نزد مردم اهمیت فراوانی دارد و آدم ها دوست ندارند در تعاملات اجتماعی و رفتار فردی چنین تعابیری را در مورد آنها به کار ببرند. بنابراین مهمان هم وظایفی دارد و موقع ورود به خانه میزبان حرمت نگه می دارد و باید چشم پاک داشته باشد و سر نگه دارد. روا نیست مهمان بعد از خروج از خانه اسرار میزبان خود را با دیگران در میان بگذارد و او را بی آبرو کند.

اسراف و هزینه کردن های بی مورد در برخی از مهمانی ها و تهیه چند نوع خورشت و غذا گاه مشکلاتی را برای خانواده ها پیش آورده است. برخی گمان می کنند برای نشان دادن احترامی که برای مهمان قائلند باید بیش از ظرفیت مهمانی تهیه و تدارک دید. پهن کردن این سفره های پرخرج برای برخی به صورت رویه ای درآمده است که باعث کم شدن رفت و آمدها میان دوستان و آشنایان شده است. هزینه های اضافی برای برگزاری مهمانی چندان پسندیده نیست و معلوم نیست همه غذاهایی که برای یک مهمان تهیه شده مورد استفاده مهمان قرار گیرد. گاه وجود این سفره های رنگین باعث می شود مهمان گمان کند او هم برای نشان دادن عزت و احترام باید چنین هزینه هایی را متحمل شود و از این رو فکر مهمانی رفتن و مهمانی دادن ها را از سر بیرون می کند. مراجعه به متون و منابع اسلامی و رجوع به سنت و سیره معصومان نشان می دهد رویه این بزرگواران در پذیرایی از مهمان تاکید بر سادگی و پرهیز از تجمل و هزینه های اضافی بوده است.

به گزارش پاراف، شاردن یکی از اروپاییان است که به عنوان تاجر و گردشگر در عصر صفویه به ایران آمد و مدت طولانی در سرزمین مان اقامت داشت. وی درباره مهمان نوازی ایرانیان می نویسد: نکته ای که به نظر من در زندگانی ایرانیان… شایان تحسین است، مهمان نوازی آنهاست. هنگام صرف غذا، همیشه در خانه باز است. تمام کسانی که در منزل حضور دارند یا به طور غیرمترقب به منزل وارد می شوند و حتی نکرهایی که دم در مشغول نگهداری مرکوب می باشند، از خوراک سهمی دارند. تعداد حضار هنگام ناهار یا شام هر اندازه زیاد باشد، هیچ گونه اشکالی تولید نمی کند، چون کم می خورند. لذا همیشه غذا به قدر کفایت موجود می باشد. (شاردن، ج4، 1350، ص 174)

ادوارد براون محقق انگلیسی در این باره می نویسد: یکی از رسوم ایرانیان پیشباز و به بدرقه مهمان رفتن است. به این شرح که وقتی مسافری بخواهد بر آنها وارد شود، پس از آمدن او تا بیرون شهر یا تا فاصله ای دور از خانه به پیشبازش می روند… بدرقه یعنی هنگام از خانه بیرون شدن مهمان تا مسافتی به دنبال او رفتن، ناشی از مهر و یگانگی است و ایرانیان می گویند هر گاه کسی را بدرقه کردند، معلوم می شود که او را دوست می دارند. (ادوارد براون، یکسال در میان ایرانیان، ص 156)

پولاک طبیب مخصوص ناصرالدین شاه نیز مطالب فراوانی درباره مهمان نوازی ایرانی ها دارد. وی در سفرنامه خود می نویسد: هیچ چیز برای ایرانی غم انگیزتر از آن نیست که ناگزیر باشد غذای خود را در تنهایی بخورد. حتی در طبقات کم درآمد این مطلب مصداق دارد. البته او اشاره ای هم به هزینه های زیاد و اسراف هایی که در برخی از مهمانی های ایرانیان صورت می گرفت، دارد. در این باره او نوشته است: ایرانی در خرج پذیرایی از مهمان اسراف می کند، چنان که گاه مقداری غذا را که برای صد نفر کفایت می کند، در مقابل معدودی مهمان می گذارد. (ادوارد پولاک، سفرنامه، ترجمه کیکاووس جهانداری، خوارزمی، ص 193)