مجموعه آراء دیوان عدالت اداری

رای دیوان عدالت درباره پرداخت کمک هزینه شهریه دانشجویان تحت پوشش نهادها

پاراف رای دیوان عدالت درباره پرداخت کمک هزینه شهریه دانشجویان تحت پوشش نهادها : رأی شماره ۷۰۹ هيأت عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع ابطال بخشنامه های شماره ۴۷۵۵/۵۲۳ ـ ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی (ره) و بخشنامه شماره ۳۰۷۵۹/۹۱ و ۷۰۰ـ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور
۱۷/۶/۱۳۹۴ ۹۳/۷۹ شماره
تاریخ دادنامه: ۳/۶/۱۳۹۴ شماره دادنامه: ۷۰۹ کلاسه پرونده: ۹۳/۷۹
مرجع رسيدگی: هيأت عمومی دیوان عدالت اداری
شاکی: دیوان محاسبات کل کشور
موضوع شکایت و خواسته: ۱ـ ابطال بخشنامه شماره ۴۷۵۵۵/۵۲۳ ـ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی (ره) ۲ـ ابطال بخشنامه ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور
گردش کار: معاون حقوقی، مجلس و تفریغ بودجه دیوان محاسبات کشور به موجب شکایتنامه شماره ۱۰۲۴/۲۰۰۰۰ـ۱۸/۱۲/۱۳۹۲، ابطال بخشنامههای شماره ۴۷۵۵۵/۵۲۳ـ ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی (ره) موضوع نحوه ارائه خدمات تحصيلی به دانشجویان و طلاب علوم دینی تحت پوشش و بخشنامه شماره ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور را خواستار شده و در جهت تبيين خواسته اعلام کرده است که:
«احتراماً، ضمن ارسال تصویر بخشنامه شماره ۴۷۵۵۵/۵۲۳ ـ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی (ره) موضوع نحوه ارائه خدمات تحصيلی به دانشجویان و طلاب علوم دینی تحت پوشش و بخشنامه شماره ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور و دستورالعمل نحوه پرداخت کمک هزینه شهریه دانشجویان معلول این سازمان، به استحضار میرساند:
اولاً: وفق بند (۷۰) قانون بودجه سال ۱۳۹۱ کل کشور «تحصيل ایثارگران و مشمولان بند (ک) ماده (۲۰) قانون برنامه پنج ساله پنجم جمهوری اسلامی ایران و حافظان کل قرآن در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و مؤسسات پژوهشی اعم از دانشگاهها و مراکز آموزشی و پژوهشی دولتی رایگان است. هزینههای مربوط به مراکز آموزشی و پژوهشی غيردولتی نيز از طریق دستگاههای ذی ربط اعم از بنياد شهيد و امور ایثارگران و سازمان بهزیستی و کميته امداد امام خمينی (ره) و سازمان اوقاف و امور خيریه در ابتدای هر نيمسال تحصيلی پرداخت میشود.»
ثانياً: بر اساس بند (ک) ماده (۲۰) قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران «شهریه دانشجویان جانباز بيست و پنج درصد (۲۵%) و بالاتر و فرزندان آنان، فرزندان شاهد، آزادگان و فرزندان آنان و دانشجویان تحت پوشش کميته امداد امام خمينی (ره) و سازمان بهزیستی از محل اعتبارات ردیف مستقل معاونت تامين شود.»
بنا به مراتب و مستندات فوق و نيز با اتکا به استدلال مرقوم در دادنامه شماره (۶۴۳) ـ ۱۸/۹/۱۳۹۲ هيأت عمومی آن دیوان، بخشنامههای صدرالذکر که متضمن اعمال محدودیتهای متعددی در اجرای قوانين فوق میباشند مغایر قانون ارزیابی میشوند.
علیهذا در اجرای مواد (۱۲) و (۱۳) قانون تشکيلات و آیين دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲، ابطال بخشنامه های مبحوثعنه از زمان تصویب مورد استدعاست.»
متن بخشنامههای مورد اعتراض به شرح زیر است:
«الف: بخشنامه شماره ۴۷۵۵۵/۵۱۳ـ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی(ره):
با احترام، ضمن آرزوی توفيق روزافزون برای جنابعالی و همکاران و گراميداشت سال توليد ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی، با عنایت به نزدیک شدن سال تحصيلی جدید ۹۲ـ۱۳۹۱ و به منظور حمایت تحصيلی از دانشجویان پذیرفته شده در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی، موارد ذیل مورد تأکيد بوده و خواهشمند است دستور فرمایيد تا مدیر امور فرهنگی استان، نسبت به ملحوظ کردن آن دقت لازم را نمایند:
۱ـ دانشجویان دوره روزانه دانشگاههای دولتی و آموزشکدههای فنی و حرفهای روزانه در مقاطع کاردانی، کارشناسی ناپيوسته، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا در کليه رشتههای تحصيلی مشمول حمایت خواهند بود و ماهيانه مبلغ ۰۰۰/۲۰۰ ریال برای مقاطع کاردانی، کارشناسی ناپيوسته و کارشناسی و مبلغ ۰۰۰/۲۵۰ ریال برای مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا به عنوان کمک هزینه تحصيلی پرداخت میگردد.
تبصره۱: کمکهزینه تحصيلی دانشجویان مقطع دکترا در رشتههای پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی، ماهيانه مبلغ ۰۰۰/۵۰۰ ریال پرداخت میگردد.
۲ ـ دانشجویان دوره شبانه و نيمه حضوری دانشگاهها و همچنين دانشجویان دورههای شبانه آموزشکدههای فنی و حرفهای در کليه رشته های تحصيلی و مقاطع تحصيلی کاردانی، کارشناسی ناپيوسته و کارشناسی و دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی، غيرانتفاعی و علمی ـ کاربردی که از طریق شرکت در آزمون در رشتههای غيرفنی پذیرفته میشوند در مقاطع کاردانی، کارشناسی ناپيوسته و کارشناسی مشمول حمایت خواهد بود و در هر نيمسال تحصيلی حداکثر تا سقف مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۳ ریال به دانشجویان به رشته های گروه آزمایشی علوم انسانی، هنر و زبانهای خارجی و مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۴ ریال به دانشجویان رشتههای گروه آزمایشی علوم ریاضی و
فنی و تجربی به عنوان شهریه تحصيلی پرداخت میگردد.
۳ـ دانشجویان دانشگاههای پيام نور (به غير از دورههای فراگير) در کليه رشتههای تحصيلی و مقاطع تحصيلی کاردانی، کارشناسی ناپيوسته، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا مشمول حمایت خواهند بود و به استناد بند «ک» ماده ۲۰ قانون برنامه پنجم توسعه کشور، ضمن ارائه گواهی تحت حمایت به دانشگاه مربوطه، تحصيل آنان در دانشگاه رایگان بوده و از معافيت در پرداخت شهریه بهرهمند میباشند. ليکن صرفاً به دانشجویان خواهر موردحمایت شاغل به تحصيل در دانشگاه پيام نور در هر نيمسال تحصيلی مبلغ ۰۰۰/۵۰۰ ریال به عنوان کمک هزینه تحصيلی پرداخت میگردد.
تبصره۲: دانشجویان شاغل به تحصيل در دورههای فراگير دانشگاه پيام نور چنانچه پس از طی دوره دانش پذیری به عنوان دانشجوی رسمی پذیرفته شوند، همانند سایر دانشجویان دانشگاه پيام نور مشمول حمایت خواهند بود.
۴ـ دانشجویان مقاطع تحصيلی کارشناسی ارشد و دکترای دانشگاهها (به غير از دانشگاه پيام نور) در کليه رشته های تحصيلی مشمول حمایت خواهند بود و در هر نيمسال تحصيلی حداکثر تا سقف مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۵ ریال به دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۱۰ ریال به دانشجویان مقطع دکترا به عنوان شهریه تحصيلی پرداخت میگردد.
۵ ـ دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی و جامع علمی ـ کاربردی که با شرط معدل و یا به صورت پودمان پذیرفته میشوند، صرفاً در رشته های فنی و در مقطع کاردانی مورد حمایت خواهند بود و در هر نيمسال تحصيلی حداکثر تا سقف مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۴ ریال به عنوان شهریه تحصيلی پرداخت میگردد.
۶ ـ طلاب علوم دینی مشغول به تحصيل در حوزههای علميه مشمول حمایت خواهندبود و ماهيانه مبلغ ۰۰۰/۲۰۰ ریال به عنوان کمک هزینه تحصيلی پرداخت میگردد.
یادآوری:
۱ـ فارغالتحصيلان مقطع کاردانی و کارشناسی، چنانچه بلافاصله و بدون وقفه تحصيلی در مقطع کارشناسی ناپيوسته و کارشناسی ارشد کليه دانشگاهها پذیرفته شوند منوط به احراز سایر شرایط مشمول حمایت خواهند بود.
۲ ـ مساعدت به دانشجویان و طلاب علوم دینی برادر در صورت داشتن کد مددجویی تا پایان سن ۲۵ سال بلامانع است.
۳ـ دانشجویان خواهر در صورت ازدواج تا زمان حذف کد مددجویی مشمول حمایت میباشند.
۴ـ کمـک هزینه تحصيلـی دانشجـویان و طلاب علوم دیـنی برای مدت ۱۰ ماه (هر نيمسال ۵ ماه) محاسبه و پرداخت شود.
۵ ـ دانشجویان خواهر پذیرفته شده در دانشگاه آزاد اسلامی، پيام نور، جامع علمی ـ کاربردی، غيرانتفاعی، شبانه، آموزشکدههای فنی و حرفهای شبانه و نيمه حضوری صرفاً در محدوده استان محل سکونت خانواده و یا در شهر استان همجوار که امکان تردد روزانه وجود داشته باشد (بعد مسافت حداکثر ۹۰ کيلومتر) مشمول حمایت خواهند بود.
۶ ـ با عنایت به شرح فوق، موضوع عدم پذیرش دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی به استناد بخشنامه شماره ۱۰۵۰۱۲/۵۲۳۰ ـ۱۰/۱۲/۱۳۹۰ کان لم یکن تلقی میگردد.
مقتضی است ترتيبی اتخاذ گردد که مراتب به تمام مدیریتهای شهرستان و ادارات تابعه اعلام و مددجویان و دانشجویان را در این رابطه مطلع فرمایند.
ب: بخشنامه شماره ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور:
با عنایت به افزایش روزافزون تعداد دانشجویان عضو خانوادههای تحت پوشش و نظر به محدویتهای اعتباری و همچنين توجه به ظرفيتهای موجود و اولویتبندی در ارائه خدمات به استحضار میرساند که از تاریخ ابلاغ این بخشنامه، کمک هزینه تحصيلی به دانشجویان تحت پوشش پذیرفته شده در دانشگاههای آزاد، پيام نور، علمی ـ کاربردی و شبانه دولتی با لحاظ نمودن شرایط ذیل قابل پرداخت است:
۱ـ کمک هزینه شهریه دانشجویی در مقاطع تحصيلی کاردانی، کارشناسی پيوسته و ناپيوسته و همچنين دکترای پيوسته قابل پرداخت است.
۲ـ در صورت وجود اعتبارات، پرداخت کمک هزینه دانشجویی در مقطع کارشناسی ارشد و دکترای ناپيوسته بلامانع میباشد به ویژه دانشجویانی که در مقاطع تحصيلی کاردانی و کارشناسی از کمک هزینه شهریه دانشجویی بهره مند نشده باشند.
۳ـ در صورتی که مستمری خانواده قطع گردد، شهریه دانشجو تا اتمام مقطعی که در آن تحصيل میکند قابل پرداخت است.
۴ـ کمک هزینه شهریه دانشجویانی که یک بار مشروط شوند به ميزان ۵۰% کاهش خواهد یافت و چنانچه برای بار دوم مشروط شوند پرداخت کمک هزینه شهریه برای یک ترم متوقف میگردد.
۵ ـ پرداخت کمک هزینه شهریه به پذیرفته شدگان دانشگاههای بينالمللی امکان پذیر نمیباشد.
شایان ذکر است در صورت وجود اعتبار به منظور تشویق دانشجویانی که در دانشگاههای دولتی روزانه (با تحصيلات رایگان) پذیرفته شدهاند، کمک هزینه تحصيلی معادل ۵۰% کمک هزینه پرداختی به پذیرفتهشدگان در دانشگاههای غيردولتی، قابل پرداخت است.
مسؤوليت حسن اجرای این بخشنامه بر عهده مدیرکل بهزیستی استان خواهد بود.»
در پاسخ به شکایت مذکور، معاون حقوقی و امور مجلس کميته امداد امام خمينی به موجب لایحه شماره ۱۰۰۷۴۸۶/۱ـ۱۱/۵/۱۳۹۳ توضيح داده است که:
«احتراماً، بازگشت به ابلاغيه شماره کلاسه فوقالذکر منضم به نسخه دوم دادخواست دیوان محاسبات کشور در خصوص ابطال بخشنامه شماره ۴۷۵۵۵/۵۲۳۰ ـ۲۰/۶/۱۳۹۱ این نهاد موارد ذیل را به استحضار میرساند:
در سال ۱۳۹۱ به استناد بند «ک» ماده ۲۰ برنامه پنجم توسعه مقرر شد اعتبار شهریه دانشجویان از طریق معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری تأمين و پرداخت گردد که علیرغم پيگيریهای به عمل آمده از طریق این نهاد هيچ گونه اعتباری بابت شهریه دانشجویان اختصاص داده نشد و صرفاً ازمحل سرجمع اعتبارات حوزه فرهنگی نسبت به پرداخت هزینه دانشجویان اقدام شد. ضمن این که در سال ۱۳۹۱ تأکيد بر این بود که نهادهای حمایتی از جمله کميته امداد نسبت به معرفی دانشجویان به منظور بهرهمندی از تحصيل رایگان در دانشگاهها اقدام نمایند و دانشگاهها اعتبار مورد نياز را از طریق معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی
دریافت نمایند.
علی هذا، با توجه به پيگيریهای مستمر این نهاد و موافقت مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۹۲ ذیل ردیف اعتبار نهاد متبوع در قانون بودجه طبق ردیف ۱۲۹۶۰۰ برنامهای، اعتباری تحت عنوان تامين شهریه دانشجویان اختصاص یافته و تا پایان سال نيز مبلغ ۴۵۰ ميليارد ریال بابت شهریه تحصيلی دانشجویان واریز شده و متعاقب آن، شهریه دانشجویان با توجه به محدودیت منابع اختصاصی و رعایت اولویتها پرداخت شد.
شایان ذکر است در سال ۱۳۹۲، برآورد اوليه اعتبارات مورد نياز با توجه به تعداد دانشجویان و ميانگين شهریه پرداختی به دانشگاههای غيردولتی مبلغ ۱۰۲۵ ميليارد ریال بوده است ليکن تقریباً ۵۰ درصد اعتبار لازم جهت تحقق کامل بند (ک) ماده بيست برنامه پنجم توسعه تخصيص یافته است.
در سال ۱۳۹۳ نيز بااندکی افزایش ميزان اعتبار پيش بينی شده جهت شهریه دانشجویان مبلغ ۵۱۵ ميليارد ریال است که با توجه به عدم تخصيص کامل اعتبار و به استناد ماده ۳ آیيننامه اجرایی بند (الف) تبصره (۱۶) قانون بودجه سال ۱۳۹۳ مبنی بر این که دستگاههای اجرایی موظف به پرداخت شهریه تحصيلی در حدود اعتبارات تخصيص یافته میباشند، با لحاظ کردن مواردی از قبيل آثار منفی و آسيبهای اجتماعی مهاجرتهای تحصيلی برای دختران، حمایت هرچه بيشتر از رشته هایی که در آینده بازار کار بهتری دارند (با توجه به تجربه اشتغالزایی در نهاد متبوع) و … ضوابطی جهت رعایت اولویت در هزینه کرد اعتبارات اختصاصی وضع شده است.
بنا بر مراتب، اقدام کميته امداد در اولویتبندی تخصيص اعتبار و ارائه خدمات تحصيلی به دانشجویان در جهت اعمال محدودیت نبوده بلکه به لحاظ فقدان سياست اجرایی، جلوگيری از آسيبهای اجرای این طرح نسبت به تمامی رشته ها و رقابت درآمدزایی بين دانشگاهها، بهره برداری بهينه از اعتبارات از طریق هزینه کرد آن در سر فصلها و رشته هایی که قابليت کاربردی داشته و تحصيل بی رویه دانشجویان در آنها دارای تالی فاسد کمتری است و با در نظر گرفتن جوانب امر این اقدام صورت گرفته است.
لذا ضمن اعلام این نکته که در حال حاضر زمان اجرای بخشنامه موصوف منقضی شده، تأیيد اقدامات صورت گرفته از طریق معاونت فرهنگی این نهاد مورد استدعاست.
ضمناً در صورت صلاحدید، کارشناسان معاونت حقوقی و امور مجلس همچنين معاونت فرهنگی این نهاد آمادگی حضور در مراحل بررسی موضوع و ارائه توضيح را دارند.»
مدیرکل امور حقوقی سازمان بهزیستی کشور نيز به موجب لایحه شماره ۳۸۸۱۵/۹۳/۹۰۰ـ ۲۷/۳/۱۳۹۳ توضيح داده است که: «با سلام:
احتراماً، در پاسخ به شکایت مطروحه از سوی دیوان محاسبات کشور مبنی بر ابطال بخشنامه شماره ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاونت امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور و دستورالعمل نحوه پرداخت کمک هزینه شهریه دانشجویان معلول موضوع پرونده کلاسه ۹۳/۷۹) ۹۳۰۹۹۸۰۹۰۰۰۴۰۰۳) مطالبی را به شرح ذیل جهت بهرهبرداری معروض میدارد.
۱ـ بخشنامه مورد شکایت در ۵ بند در راستای اجرای هدفمند و صحيح مقررات قانونی برای پرداخت شهریه و هزینه تحصيلی معلولان ابلاغ شده است.
۲ـ نظر به محدویتهای اعتباری و مالی سازمان و افزایش تعداد دانشجویان مشمول قانون و ایجاد رویه جهت استفاده برابر آنان از تسهيلات قانونی، بخشنامه مذکور صادر شده است.
۳ ـ با مداقه در مفاد بخشنامه و بندهای آن به وضوح قابل استنباط است که بخشنامه مذکور ناظر بر تقليل ميزان شهریه دانشجو نمیباشد بلکه تأکيد بر پرداخت آن میباشد. ليکن برای ایجاد انگيزه و ترغيب دانشجویان به ادامه تحصيل، برای دانشجویان مشروطی، در بند ۴ بخشنامه مقرره بازدارنده و ایجادکننده داعيه و انگيزه پيشبينی شده است.
لذا به نظر میرسد بخشنامه ابلاغی یا هيچ مغایرتی با قوانين موجود ندارد و صرفاً جهت هدفمندی اعتبار موجود و جبران کمبود اعتبار مواجه شده است.»
معاون حقوقی، مجلس و تفریغ بودجه دیوان محاسبات کشور به موجب نامه شماره ۵۴۷/۲۰۰۰۰ـ۲/۶/۱۳۹۴ اعلام کرده است که:
«احتراماً، خواسته دیوان محاسبات کشور به شرح مضمون در نامه شماره ۱۰۲۴/۲۰۰۰۰ـ ۱۸/۱۲/۱۳۹۲، منحصراً ابطال بخشنامه های شماره ۴۷۵۵/۵۲۳ ـ۲۰/۶/۱۳۹۱ معاون امور فرهنگی کميته امداد امام خمينی (ره) و شماره ۳۰۷۵۹/۹۱/۷۰۰ـ۲۳/۴/۱۳۹۱ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور بوده و ابطال دستورالعمل نحوه پرداخت کمک هزینه شهریه دانشجویان معلول موضوع بخشنامه شماره ۲۰۶۵۶/۹۱/۷۰۰ـ۲۷/۲/۱۳۹۱ رئيس سازمان بهزیستی کشور مدنظر نمیباشد.»
هيأت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۳/۶/۱۳۹۴ با حضور رئيس و معاونين دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکيل شد. پس از بحث و بررسی، با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رأی مبادرت کرده است.

رأی هيأت عمومی:
نظر به این که بخشنامههای مورد اعتراض برخلاف اطلاق حکم مقرر در بند ۷۰ قانون بودجه سال ۱۳۹۱ کل کشور و بندک ماده ۲۰ قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران، پرداخت شهریه و هزینه تحصيلی مشمولين قانون را محدود و مقيد کرده است، مغایر قانون و خارج از حدود اختيارات مرجع صادرکننده تشخيص و به استناد بند ۱ ماده ۱۲ و ماده ۸۸ قانون تشکيلات و آیين دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ ابطال میشود. ضمناً با اعمال ماده ۱۳ قانون تشکيلات و آیين دادرسی دیوان عدالت اداری مبنی بر تسری ابطال بخشنامهها به زمان تصویب موافقت نشد.

رئيس هيأت عمومی دیوان عدالت اداری

محمدجعفر منتظری