سرزنش، شماتت، عیب‌جویی، عیب‌یابی

سرزنش، شماتت، عیب‌جویی، عیب‌یابی، چاقویی دو لبه!

پاراف سرزنش، شماتت، عیب‌جویی، عیب‌یابی، چاقویی دو لبه! : سرزنش، به معنی شماتت و عیب‌جویی و عیب‌یابی است، بدین منظور که عیب دیگری را به رخ او بکشیم و او را بر این عیب یا نقص، رسوا و بی‌مقدار نماییم. در حالی که ممکن است این صفت در خودمان هم باشد ولی از آن غافل هستیم.

رسول خدا(ص) فرمود: هر کس برادر خود را براى گناهى که از آن توبه کرده است سرزنش کند، نمیرد تا خود آن گناه را مرتکب شود. اگر خدایی نکرده، چنین کاری کرده‌ایم و باعث دلخوری و رنجش فردی دیگر شده‌ایم، باید او را راضی نموده و از دلش بیرون کنیم. همچنین سعی کنیم که بیشتر به عیوب خودمان بپردازیم تا عیوب دیگران. در روایت آمده است که سودمندترین چیزها براى آدمى توجّه به عیوب خود پیش از پرداختن به عیوب مردم است‏.

چاقویی دولبه

سرزنش را می‌توان به چاقوی دو لبه‌‌ای تشبیه کرد که هم دارای جنبه‌های مثبت است و هم دارای اثرات منفی؛ از این ‌‌رو ضروری است در مرحله نخست، سرزنش‌های سازنده و بجا از سرزنش‌‎های ویرانگر و نابجا شناخته شده و متمایز شود تا راه‌ استفاده‌ صحیح از این ابزار مشخص شود.

در سیره و روش معصومین(ع) بیش از آنکه اشخاص مورد سرزنش قرار گیرند، صفت‌‌‌ها و شیوه‌های نادرستی که در شخص یا جامعه مرسوم و شایع می‌شد، مورد ملامت و سرزنش قرار می‌گرفت. برای همین در سخنان و کلمات معصومین (ع) بسیار مشاهده می‌شود که روش‌ها و رفتارهای ناپسند بدون در نظر گرفتن اینکه چه کسی آن را انجام می‌دهد، مورد نکوهش واقع شده‌‌اند.

در روایتی از امام باقر (ع) است که به جابر فرمودند: «من تو را به پنج چیز سفارش می‌کنم؛ که در این جا به این قسمت روایت کار داریم: اگر کسی درباره تو بد گویی کرد بی‌‌تابی نکن؛ بنشین فکر کن که آیا این حرف‌‌ها واقعیت دارد یا دروغ است. اگر دیدی واقعیت دارد نباید ناراحت شوی. اگر ناراحت شوی در واقع از مطلب حقی ناراحت شده‌ای و این ناراحتی، تو را از نظر خدا می‌اندازد. انسانی که از حق ناراحت می‌شود پیش خدا ارزشی ندارد. اما اگر آن ‌چه درباره تو گفتند واقعیت ندارد بدان که در مقابل آن مذمت، ثوابی رایگان در نامه عمل تو می‌نویسند. پس باز هم جای ناراحتی ندارد.

به نظر می‌رسد که درباره ستایش، انسان انتظار ندارد که همه از او تعریف کنند و این را حقی برای خودش نمی‌داند که دیگران از او تعریف کنند. اما درباره مذمت، انسان توقع ندارد کسی از او بد بگوید. اصل مدح کردن عیبی ندارد، به‌ویژه اگر برای معرفی حق و اعانت بر راه صحیح باشد. مدح و تعریف از کسی هنگامی مذموم است که جنبه چاپلوسی داشته و تعریف‌‌هایی دروغین باشد. اما درباره مذمت، انسان برای خود حق قائل است که دیگران از او بدگویی نکنند و به محض شنیدن مذمت به‌طور طبیعی ناراحت می‌شود.

لذا توهین، استهزا، عیب‌ جویی، غیبت و تهمت حرام است. این ناراحتی به خاطر این است که انسان می‌بیند حقی از خودش تضییع شده است؛ همانطور که درباره سایر حقوق، وقتی از انسان حقی را غصب کنند به‌طور طبیعی انسان ناراحت می‌شود، وقتی از او بدگویی کنند هم ناراحت می‌شود، به‌ویژه اگر در حضور دیگران باشد. لذا در این فراز از روایت حضرت می‌فرمایند: حواست را جمع کن، مبادا غضب کنی و برآشفته شوی. لذا حضرت راه کنترل غضب در چنین موقعیتی را برای ‌جابر توضیح داده‌اند. می فرمایند: «وقتی کسی تو را مذمت کرد فکر کن ببین آیا آنچه می‌گوید واقعیت دارد و تو آنگونه هستی؟

حضرت در ادامه می‌فرمایند: اگر به این نتیجه رسیدی که واقعا چنین عیبی داری، ولی آن را پنهان می‌کردی و دوست نداشتی گفته شود، پس در واقع کاری که او کرده صرف‌ نظر از اینکه مرتکب گناهی شده و مجازات آن را هم خواهد دید، این است که برای تو حقیقتی را بیان کرده است. آیا از اینکه تو به واقعیتی توجه پیدا کنی باید ناراحت شوی و غضب کنی؟ اگر چنین کردی، این کار تو از آن کار بدتر است.

اگر انسان بفهمد عیبی دارد و نخواهد قبول کند، این انکار عمدی است و این انکار بیشتر باعث می‌شود که از چشم خدا بیفتد، و خداوند نظر لطف و مرحمت به او نخواهد کرد. چرا از مذمت شدن می‌ترسی؟ آیا می‌ترسی مردم نسبت به تو بدبین شوند و از چشم مردم بیفتی و آبرویت بریزد؟آیا از چشم مردم بیفتی بدتر است یا از چشم خدا؟ آن ‌چه مهم است این است که انسان از چشم خدا نیفتد. اگر این‌جا غضب کردی از چشم خدا می‌افتی و به بدتر از چیزی که می‌ترسیدی مبتلا می‌شوی.

اما اگر دیدی این بدگویی‌ها واقعیت ندارد، خواه کسی که بد گویی کرده اشتباه فهمیده یا عمدا دروغ گفته است، هر کدام که باشد ثوابی در نامه عمل تو نوشته می‌شود. این هم ناراحتی ندارد. وقتی می‌بینی درباره تو مذمتی می‌کنند که در تو نیست باید خوشحال هم باشی که ثوابی به دست آورده‌ای بدون اینکه کاری انجام بدهی؛ بلکه جای شکر هم دارد.

حضرت در ادامه می‌فرمایند: خودت را با قرآن بسنج؛ ببین آیا تو آنگونه که قرآن می‌خواهد هستی یا نه؟ به توهین یا تمجید مردم توجه نکن. اگر آنگونه که قرآن می‌خواهد هستی، خدا را شکر کن. و اگر آنگونه که قرآن می‌خواهد نیستی، دراین صورت درصدد اصلاح خودت بر‌ای و عیب ‌هایت را برطرف کن. اگر می‌خواهی اهل ولایت ما باشی باید اینگونه باشی. با توجه به این روایت، به آیاتی که پیرامون ملامت انسان سخن گفته شده است توجه کنید: قسم به نفس لوامه و وجدان بیدار ملامت‌گر. این آیه شریفه به وجدان انسان و عاملی که موجب می‌شود بعد از انجام خطا، خود را ملامت و سرزنش کند، اشاره می‌کند.آرمان.